کاربندی چیست ؟
What is Kar-bandi ?
قسمت حد فاصل بین طرح چهار ضلعی تا جایی که ساقه گنبد از آنجا شروع میشود ، در صورتی که از تقاطع قوسهای فرعی به وجود آید ، کاربندی گویند . یا بعبارت دیگر کاربندی سازی ، نوعی پوشش است متشکل از لنگه طاق هایی با قوس معین که تحت قواعدی هندسی همدیگر را قطع می کنند و قواره اصلی پوشش را به وجود می آورند . کاربندیها ، متشکل ازباریکه ها یا لنگه طاق هایی هستند که از تقاطعشان ، استخوان بندی پوشش برای سقف به وجود می آید و اکثر مواقع به صورت اسکلت پوشش دوم و کوتاه تر نسبت به سقف اصلی هستند و گاهی بعنوان سقف اصلی نیز مورد استفاده قرار می گیرند .
پیشینه تاریخی
نمونه كامل كاربندي را در قرن چهارم هجري در گنبد مقصوره مسجد جامع نایین ميبينيم . در قرن سوم هجري در مسجد جامع شيراز به نمونهاي بر ميخوريم كه اگرچه كاربندي نيست ولي شباهت كاملي به كاربندي دارد و مقدمهاي است براي آغاز كاربندي .
فرم تپكانه (طاق بندي) را هم كه مقدمهاي براي آغاز كاربندي است در قرن سوم هجري در مقبره امير اسماعيل ساماني در بخارا ميبينيم . از نمونههاي كاربندي در قرن پنجم ميتوان كاربندي شبستان شرقي گنبد خواجه نظام الملك مسجد جامع در اصفهان نام برد .
آغاز قرن هفتم مصادف است با حمله مغول به ايرانيها و خرابيهاي بسيار و به دنبال آن نياز شديد براي ساختن در حد رفع حوائج ضروري و فوري لذا براي استاد فن نه حوصلهاي است و نه فرصتي كه در هر بنائي هنر نمايي كند در نتيجه بايد طرحي يكنواخت را رواج داد كه در تعداد زيادي بنا بدون نقص و اشكال اجرا شود . در اينجا كاربندي به عنوان راه چاره و ضرورت به ميان ميآيد .
به نظر ميرسد كاربندي ابتدا در جنوب و مركز ايران آغاز شد و رفته رفته در دوران تيمور توسط معمارانی نظير قوام الدين شيرازي و پسرش غياث الدين به سمر قند و بخارا و خراسان رفت و كم كم در تمام ايران گسترش یافت .
يكي از دلايل رواج كاربندي در مركز و جنوب ايران وجود مصالح عمده و اصلي خشت خام و سنگ لاشه بود كه در آغاز به وفور يافت ميشد .
كاربندي چون ايجاد پوشش دومي براي طاق اصلي ميكند عايق حرارتي خوبی محسوب ميشود راهحلهاي اكوستيكي جهت جلوگيري از طنين نامناسب از جانب معماران به صورتهاي مختلف ارائه شده است . استفاده از گره سازيهاي آجري برجسته و فرورفته در بنا (كه به آن هشت و گير شيرازي گويند) از انعكاس نا مطلوب صدا جلوگيري كرده است و ايجاد انواع سقفهاي كاذب كه به عنوان خوانچه پوش ناميده شدهاند در ايجاد اكوستيك نقش عمدهاي دارند .
كاربنديها هم به خاطر شكستهاي متنوعي كه در پوشش دادهاند بهعنوان جاذب طنين محسوب می شوند . از مدارك موجود بر ميآيد كه شكل كاربندي از يزد توسط معماراني كه براي جهان شاه قراقويونلو كار ميكردند به كاشان ميآيد و رايج ميگردد . دالان و در كاروانسرائي جنب مسجد مير عماد كاشان كه از تناسبی بسي زيبا برخوردار است نمونه كاربندي يزدي در كاشان است و مسجد كبود تبريز را بايد نمايانگر رواج و كمال اين شكل در تبريز دانست و نيز نمونه خوب آن در مسجد شيخ لطفالله نمايانگر آن است که به تدريج استفاده از كاربندي يزدي چنان فراوان شد كه هر زمان و هر جا گنبدي ميساختند اكثراً شكنج آن را به همين گونه اجرا ميكردند .
کاربندیها در اکثر بناها به شكل مؤثری عمل كردهاند . همچنين در بناهايي كه استفاده از پنجره و ديوارها ممكن نيست مثل بازارها و ساير بناهاي عمومي ، معماران در قسمت خورشيدي كاربندي (دايره مركزي) روزنهايي ايجاد كردهاند كه عبور نور مناسب و تهويه را به بهترين نحو ساخته است و به آن در اصطلاح روشندان گويند .
اجزاء و ساخت کاربندی
كاربندي مجموعه باريكه طاقهاي موربي است كه هم ديگر را قطع كرده و از تقاطع آنها (ضلعها) جهت زدن طاق به منظور ايجاد پوشش استفاده ميكنند قالب اين باريكه طاقها با استفاده از ني و گچ به دست ميآيد (اين باريكهها را تويزه ميگويند و در بعضي نقاط ايران لنگه هم ناميده ميشود) طرز عمل به اين ترتيب است كه ابتدا دو يا چهار طاق كامل به عنوان تونيزه اصلي و باربر با مصالح بنائي اجرا كرده و بقيه باريكه طاق ها را به آن متصل مي كنند سپس درون آنها طاق مي زنند .
يك كاربندي معمولي از بخشهاي زير تشکیل شده است :
1- يك سری سمبوسه (مثلث منحنيالاضلاعي كه بالاترين قسمت كاربندي را تشكيل ميدهند .)
2- يك يا چند رديف شاپرک (چهار ضلعي منحنيالاضلاع) كه قسمتهاي مياني را درست ميكنند .
3- يك سري پا باريک (چهار ضلعيهای انتهايي كه به پا طاق منتهي ميشوند .)
كاربنديها به دو بخش عمده تقسيم ميشوند :
1- كاربندي قالب شاغولي
2- كاربندي قالب سرسفت
1- اين كاربنديهاي در فضا نسبت به صفحه زمين بهطور عمودي واداشته ميشوند بنابراين اكثرا قابليت حمل بار را دارند و در حالتي كه كاربنديها خود پوشش اصلي باشند مثل چهارسوقها و بازارها حتماً از قالب شاغولي استفاده ميشود .
2- كاربنديهايي هستند كه قالبشان در فضا نسبت به صفحه زمين به طور مايل است در كاربندي هاي قالب شاغولي در هر سطح كه بخواهيم كاربندي كنيم بزرگترين دهانه مبناي كار خواهد بود به اين ترتيب از نقاط مختلف سطح طاق هادي ميزنيم كه همه به اندازه طاق بزرگترين دهانه باشد به اين ترتيب تيزه همه طاقها در يك طراز قرار ميگيرد .
اين تيزهها پا كار طاقي خواهد شد كه كوتاه تر از سقف اصلي است و به آن شمسه ميگويند . به باريكه طاق كامل كاربندي زير هفتي گويند ، به پاره اي كه بين طاق ها دهانه عرضي سطحي و زيرين كاربندي ميخورد سينه باز ميگويند همچنين طاق روي كاربندي ناميده ميشود .
كاربندي قالب شاغولي بر دو نوع است :
1- كاربندي رسمي
2- كاربندي اختري
1-2. اختري گسيخته
2-2. اختري پيوسته
1- كاربندي رسمي همانطور كه از اسمش پيداست نوع كلاسيك و معمول است كه خطوط كاربندي به موازات اضلاع رسم ميشود . در اين كاربندي پس از تقسيمبندي دايره محيطي مستطيل با در نظر گرفتن اینکه طول مستطيل چند تا از تقسيمات دايره را در بر ميگيرد ، نقاط تقسيم دايره را به همان تعداد به هم وصل ميكنيم .
2- در كاربندي اختري نقاط تقسيم دايره محيطي را به طور دلخواه سه به سه يا چهار به چهار يا ... به هم وصل مي كنيم شكل به دست آمده كاربندي اختري است . در كاربندي اختري اگر شكل از تقاطع اضلاع تعداد كثير اضلاع (بيشتر مربع) به دست ميآيد اختري گسيخته است . ولي اگر اين كثيرالاضلاعها از يك نقطه در محيط دايره شروع و بعد از تكرار به همان نقطه برسد ، اختري پيوسته يا متصل است .
انتخاب تعداد اضلاع كاربندي با طولa و عرضb با تقريبي نزديك واقعيت با فرمول زير محاسبه ميشود :
تعداد اضلاع كاربندي = ۲(2-a+b)
رسمی بندی یا کاربندی
بطور کلی رسمی بندی و کار بندی دارای اصولی کلی هستند ، در رسمی بندی فضاها ، از استقرار بین کمانهای قوسی که در نتیجه استقرار لنگه قالبها به وجود می آید و سطوح منحنی پیروی می کنند ، با حجمهایی به نامهای زیر هفتی – سوس - نیم سوس - گوش فیل- ترنجی و شمسه .
در کاربندی قطعات کمان قوسهای بزرگ از فضاهای ذکرشده در رسمی بندی ، بسته به نوع کاربندی می باشد که به نسبت مشخص خرد شده و فضاهایی که اصطلاحا سینه باز - پا باریک – شاپرک - پرک – سمبوسه – عرقچین - نیم شمسه و سروی خوانده می شوند به وجود می آیند که درواقع تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند .
گردآورنده : محسن ده بزرگی
